مالیات بر ارزش افزوده گامی در جهت رسیدن به توسعه پایدار

محمد جعفری دانشجوی رشته اقتصاد از دانشگاه پونا   mohjafari@gmail.com

مسعود طاهری نیا دانشجوی رشته حسابداری از دانشگاه پونا             masoodtaherinia@yahoo.com

مقدمه

در حال حاضر در بیشتر کشورهای توسعه یافته و یا در حال توسعه درآمدهای مالیاتی بعنوان درآمدی کارا و پایدار شناخته شده است بیش از هفتاد درصد در آمد این کشورها از طریق درآمد مالیاتی حاصل می گردد.درآمد مالیاتی با توجه به پایداری و انعطاف پذیری آن،درآمدی مطمئن و پایدار محسوب می شود و می تواند متضمن حفظ منابع خدادادی گردیده و گامی است در جهت دست یافتن به توسعه پایدار،در حال حاضربخش اعظم در آمد تمام کشورهای توسعه یافته از طریق درآمدهای مالیاتی بدست می آید در بین در آمدهای حاصل از مالیات،مالیات بر ارزش افزوده دارای جایگاه ویژه ایی درجهان است.این در آمد مالیاتی ضمن جلوگیری از فرار مالیاتی قادر خواهد بود بخش قابل توجهی از درآمد دولت ها را تضمین کند در بین حدود 140 کشور جهان که مالیات بر ارزش افزوده را اعمال می کنند در سال 2001 در آمد حاصل از مالیات بر ارزش افزوده در حدود 25% (18000 میلیارد دلار)کل در آمد این دولت ها بوده ،رقم مذکور نشان می دهد که در آمد مالیات بر ارزش افزوده در بین کشورهای اعمال کننده این نوع مالیات(بیش از 140کشور) مهمترین منبع اصلی در آمدی محسوب می شود بعبارتی  در حال حاضر بیش از 5/4 میلیارد ار جمیعت جهان که ساکن در این کشورها هستند مالیات بر ارزش افزدوه را در معاملات خود اعمال می کنند.انطاف پذیری و سهل الوصول بودن آن با عث شده هر روز توجه بیشتری از سوی دولتمردان به این در آمد مالیاتی شده است.در کشور ما که بخش اعظم درآمد دولت از طریق فروش نفت خام صورت می گیرد به درآمدهای مالیاتی توجهی آنچنانی صورت نگرفته و متاسفانه هر ساله شاهد وابستگی بیشتر به درآمدهای نفتی هستیم.درآمدهای نفتی با توجه به ساختاربازارهای جهانی نفت دارای ثبات لازم همانند درآمدهای مالیاتی نیستند و این بی ثباتی با عث شده هر ساله شاهد استقراض از بانک مرکزی و افزایش نرخ تورم در کشور باشیم در سال گذشته به دنبال تصویب قانون مالیات بر ارزش افزوده امید به بهبود منبع درآمدی کشور بیشتر شد که این قانون با مقاومت بازار مواجهه شد و از طرف دولت تا اطلاع ثانوی به حالت تعلیق در آمد.امید است که دولتمردان در جهت پایه ریزی درآمدی کشور بر اساس درآمدهای مالیاتی که از ثبات لازم برخوردار است توجه ویژه ایی مبذول دارند.

مفهوم مالیات و تاریخچه آن

مالیات  در اصطلاح اقتصاددانان این گونه تعریف می شود که"مالیات مقدار پول یا مالی است که شهروندان یک کشور طبق قانون به دولت پرداخت می کنند تا در جهت اداره کشور، تامین کالاها و خدمات عمومی و ضروری،تضمین امنیت و دفاع همگانی و عمران و آبادی توسط دولت مورد بهره برداری قرار گیرد".

سابقه مالیات و پرداخت آن  به گذشته بسیار دور و با پیدایش اولین حکومت ها و سازمان ها بر می گردد.مالیات بعنوان در آمدی جهت ادره حکومت ها و سازمان ها وجود داشته است و گذشت زمان صرفا" نوع و مقدار مالیات  را دستخوش تغییرنموده  ولی اصل آن هیچگاه منتفی نشده است.

در برخی از کشورهای باستان پرداخت مالیات بر اساس قانون مدون کسب می گردیده که این قوانین توسط پادشاه و یا حکمران وضع می گردید.مقدار و نوع آن بسته به نوع شغل و درآمد آن شغل متفاوت بوده است.بر اساس منابع موجود درآمد مالیاتی در ایران به دوره هخامنشیان بر می گردد و فرایند آن، در دوره ساسانیان کامل تر گردید در این دوره مالیات به سه بخش اراضی،سرشماری و سرانه محدود بوده است.اولین قانون جامع  و مدون مالیات بر در آمد در ایران در سال 1309 به تصویب رسید که پس از اجراء و مشخص شدن نقاط ضعف و قوت آن با اصلاحاتی در سال 1345 مورد بازنگری قرار گرفت.

ارزش افزوده و مالیات آن

تعریف ارزش افزوده در تمام کتب اقتصاد کلان مشترک است و به معنی تفاوت ستاده و داده است که در فرایند فعالیت های اقتصادی این ستاده و داده بصورت درآمد و سود خود را نشان می دهند.کالاها در مراحل مختلف فرایند تولید ارزش متفاوتی دارند که این ارزش متفاوت دولت ها را بر آن داشته تا مالیات بر ارزش افزوده را تعریف کنند.مالیات بر ارزش افزوده یکی از روش های مالیاتی است که در سالهای اخیر در جهان به طور وسیع به کار برده می شود، و  در چند دهه گذشته در جهان توجه ویژه ایی به مالیات بر ارزش افزوده شده است.این روش مالیاتی در این کشورها به طور وسیع بکار گرفته شده است.ویژگی های مثبت و کارا  آن با عث گردیده در بیشتر کشورهای جهان حتی کشورهای تازه استقلال یافته آسیا میانه مورد استفاده قرار گیرد.سابقه مالیات بر ارزش افزوده به بیش از چهل سال گذشته بر می گردد و در بین کشورها بیش از سایر مالیات ها عمومیت یافته بطوریکه در کلیه اصلاحات نظام های مالیاتی در کشورها ی مختلف،معرفی مالیات بر ارزش افزوده مشاهده می شود.از آنجا که این مالیات بر مبنای ارزش افزوده کالا ها و خدمات محاسبه و اخذ میشود،لذا پایه مالیاتی گسترده ایی دارد و امکان وصول بخش اعظم ظرفیت های بالقوه مالیاتی را مهیا می سازد.ایجاد منبع درآمد جدید ، با ثبات و قابل انعطاف برای پاسخگویی به هزینه های روزافزون دولت ها از دلایل اصلی انتخاب مالیات بر ارزش افزوده در بین کشورها بوده است.این مالیات، بر ارزش افزوده یک محصول در هر مرحله از تولید و توزیع وضع می گردد به عبارت دیگر مالیات بر ارزش افزوده در هر مرحله از تولید کالا و خدمات به تولید کننده دیگر و یا مصرف کننده نهایی عرضه میشود قابل پرداخت است. همچنین به عرضه کننده اجازه داده میشود که مالیات بر ارزش افزوده پرداختی بابت خرید عوامل تولید را از میزان قابل پرداخت مالیات بر ارزش افزوده خود کسر  کند. این نوع مالیات،تمام فعالیت های مولد اقتصادی را به طور یکسان در نظر می گیرد. به عبارتی مالیات بر ارزش افزوده نوعی مالیات است که خرید کالا و خدمات واسطه ایی را از پرداخت مالیات معاف می سازد.

 اثرات اقتصادی و تورمی مالیات بر ارزش افزدوه

در اغلب كشورهايي كه  مالیات بر ارزش  افزوده به مورد اجرا گذاشته شده است اين ماليات از لحاظ درآمد زايي براي دولت جزء اقــلام مالياتي اولويت دار محسوب مي شود.   حتي در بعضي از كشورها نزديك به نيمي از درآمدهاي مالياتي دولت از اين طريق تأمين مي شود و علاوه بر آثار مثبت درآمدي اين ماليات كه طبق تجارب اغلــب كشورها از نتـايج بديهي  مالیات بر ارزش افزوده  به دلیل با ثبات بودن درآمدهای مالیاتی و نیز مالیات بر ارزش افزوده آثار اقتصادی مثبت و نسبت به سایر درآمدها از پایداری خوبی بر خوردار است.

بروز آثار تورمي در پي استقــرار ماليات بر ارزش افزوده متأثر از عوامل متعدد اقتصادي و غير اقتصادي مي باشد كه از يك جامعه به جــامعه ديگر متفاوت بوده . و لذا نمي توان بطور قطع دستاوردهاي تورمي اين نظام مالياتي را در تمامي جــوامع مشابه و يكسان پيش بيني كرد . در اين خصوص آلن تيت اقدام به برآورد آثار تورمي ماليات فوق براساس آمارهاي موجود در 35 كشور نموده است . نتیجه تحقیق او نشان داد كه در 22 كشورفوق پيامدهاي تورمي مشاهده نشده است و در  7 كشور سطح قيمتها شاهد فقط يك جهش بوده و در نهايت در6 كشور  آثار تورمي مشاهده شده است . بهر حال از لحاظ نظري ممكن است همزمان با معرفي ماليات بر ارزش افزوده شاخص مصرف كننده   در يك سال منتقــل (حالت انتقال) و يا در چند سال متوالي به صورت شتابان افزايش يابد . چنانچه تورم را در معناي افزايش مداوم قيمتها تعريف كنيم مالياتي كه يك بار در قيمتها تغيير ايجاد كند تورم زا نمي باشد.

اثر در آمدهای مالیاتی بر توسعه پایدار

قبل ار آنکه به بررسی اثر مالیات بر توسعه پایدار به پردازیم لازم است مفهوم توسعه پایدار را مختصرا توضیح دهیم. توسعه پايدار   که در حقيقت ايجاد تعادل ميان توسعه و محيط زيست است و در سال 1980 براي نخستين بار نام توسعه پايدار در گزارش سازمان جهاني حفاظت از منابع طبيعي آمد. اين سازمان در گزارش خود با نام استراتژي حفظ منابع طبيعي اين واژه را براي توصيف وضعيتي به كار برد كه توسعه نه تنها براي طبيعت مضر نيست، بلكه به ياري آن هم مي‌آيد.پايداري مي‌تواند چهار جنبه داشته باشد: پايداري در منابع طبيعي، پايداري سياسي، پايداري اجتماعي و پايداري اقتصادي در حقيقت توسعه پايدار تنها بر جنبه زيست محيطي اتفاقي تمركز ندارد بلكه به جنبه‌هاي اجتماعي و اقتصادي آن هم توجه مي‌كند. توسعه پايدار محل تلاقي جامعه، اقتصاد و محيط زيست است. یا بعبارتی فعالیت های اقتصادی با عث  تخریب محیط زیست نگردند و چنانچه فعالیتی آثار نامطلوب بر محیط زیست داشته باشد بتوان  محیط زیست را دوباره احیاء کرد.يكي از مهمترين رويدادهاي بين‌المللي كه در زمينه توسعه پايدار وجود دارد، نشست جهاني توسعه پايدار است. در اين نشست توافق‌هايي در زمينه توسعه پايدار ميان شركت‌كنندگان انجام شد.که مقرر گردید تلاش جهت كاهش تعداد افرادي كه دسترسي به آب ندارد تا سال 2015 به نصف برسند ، به حداقل رساندن مواد شيميايي كه بر سلامتي انسان و طبيعت اثرات مخرب مي‌گذارند تا سال 2020 ميلادي، نصف كردن سرعت كاهش ذخيره‌هاي دريايي و رساندن منابع دريايي به سطحي پايدار تا سال 2015 ميلادي، كاهش روند از بين رفتن تنوع طبيعي تا سال 2010 ميلادي، افزايش پايداري در استفاده از انرژي‌هاي تجديد شونده و برنامه‌ريزي براي تدوين برنامه‌اي 10 ساله در مورد توسعه پايدار از اصلي‌ترين توافقات اين نشست بود.هرچند اين روزها بسياري از دولتمردان و فعالان زيست محيطي به دنبال رسيدن به توسعه پايدار هستند، اما برخي فعالان زيست محيطي اين گزينه را براي حفظ محيط زيست كافي نمي‌دانند.با توجه به مفهوم و هدف توسعه پایدار که مبتنی بر استفاده درست از منابع خدادادی  و تعادل میان توسعه و محیط زیست است و نیز توجه به ماهیت درآمدهای مالیاتی که نوعا" از کالاها و خدمات و یا درآمد مستقیم افراد کسب می گردد  و بر منابع موجود کشورها آسیب نمی رساند  می توانند در جهت حفظ محیط و منابع موجود درهر کشورکمک نماید ازآنجا که دولت ها جهت تخصیص بهینه منابع،توزیع درآمد،رشد اقتصادی،افزایش اشتغال،ثبات اقتصادی،حفظ سطح عمومی قیمت ها،بهبود تجارت بین المللی و تراز پرداختها مجبورند هزینه های سنگینی پرداخت نمایند برای تامین این مخارج لازم است منابع درآمد گوناگونی دراختیار داشته باشند  از سویی دیگر اصولا"درآمد دولت به دو گروه درآمدهای مالیاتی و غیر مالیاتی تقسیم می گردد.نقش در آمد مالیاتی در کشورهای توسعه یافته و نیز اغلب کشورهای در حال توسعه در مقایسه با سایر منابع بیشتر حائز اهمیت است به عبارت دیگر مقایسه این منبع مهم با سایر منابع حاکی از این است که هر چه سهم مالیاتها در تامین مخارج دولت بیشتر باشد آثار نامطلوب اقتصادی کمتر خواهد بود و به همین دلیل است که در کشورهای توسعه یافته در مقایسه با کشورهای در حال توسعه مالیاتها در تامین مخارج دولت نقش بسیار بالایی دارند و تقریبا"قسمت عمده مخارج دولت از این طریق تامین می گردد و لذا  در آمدهای مالیاتی ضمن ایجاد ثبات اقتصادی می توانند منشاء توسعه پایدار گردند.در تمام کشورهای توسعه یافته در آمد مالیاتی بعنوان منبع اصلی درآمد کشور محسوب می شود و در این کشورها مالیات و پرداخت آن به دولت به عنوان یک فرهنگ در بین مردم تبدیل شده است.از طرفی بهره برداری از منابع خدادادی این کشورها بر اساس برنامه خاصی بوده به نحوی که منابع و محیط زیست دچار خسارت و زیان نگردیده و احیاء پذیرند.در کشور ما که درآمد اصلی دولت از محل فروش نفت خام تامین می گردد و بهره برداری بی رویه از منابع نفتی جهت تامین هزینه های و استفاده و استخراج غیر اصولی از سایر منابع،ضمن تخریب محیط زیست، نابودی منابع را نیز در پی خواهد داشت و اینگونه استفاده از منابع و محیط زیست نقطه مقابل تعریف توسعه پایدار است.این در حالی است که با توجه به نوسانات بازار نفت شاهد کسری بودجه دولت در سنوات ماضی بوده ایم که این کسری بودجه هر ساله   بصورت استقراض از سیستم بانکی بر طرف می شده و منشاء تورم هایی بود که کشور با آن در گیر است در صورتیکه استفاده از درآمدهای مالیاتی، ضمن کمک به بقاء منابع از ثبات لازم نیز برخوردار است و می تواند به برطرف کردن تورم در دراز مدت کمک نماید.

نتیجه گیری

با توجه به آنچه گفته شد منشاءاصلی در آمد کشورهای توسعه یافته درآمدهای مالیاتی است و استفاده از در آمدهای مالیاتی می تواند آثار نامطلوب اقتصادی را مرتفع نماید یا بعبارت دیگر به هر میزان مخارج دولت بیشتر از طریق درآمدهای مالیاتی تامین گردد  به همان میزان آثار نامطلوب اقتصادی کمتر است از طرفی مالیات بر ارزش افزوده، با توجه به ویژگی خاص خود در چند دهه گذشته مورد توجه دولت ها قرار گرفته و در بعضی از کشورها در حدود 50% در آمد مالیاتی را تشکیل داده و نیز در بیش از  140کشور این مالیات اعمال گردیده و در حدود 25% کل درآمد این کشورها از این محل تامین گردیده است.در ایران با توجه به اینکه بخش اعظم درآمد دولت از طریق فروش نفت خام صورت می گیرد و وابستگی شدید درآمد دولت به فروش نفت ضمن اینکه آثار نامطلوب اقتصادی از قبیل تورم که منشاء اصلی این تورم نوسانات بازار نفت و در نتیجه استقراض دولت از سیستم بانکی است می باشد در صورتیکه با توجه به سند چشم انداز بیست ساله می بایست هر ساله از وابستگی دولت جهت تامین مخارج خود به نفت کاسته شود چنانچه منبع این در آمد از طریق درآمدهای مالیاتی تامین شود ضمن ثبات در اقتصاد حرکت به سمت توسعه را به دنبال خواهد داشت همچنین در آمدهای مالیاتی به توجه به ویژیگی هایی که دارند می توانند منشاء توسعه پایدار گردند و در این میان مالیات بر ارزش افزوده می تواند بیش از 50% در آمد مالیاتی دولت را تامین نماید.

منابع

1- جعفری صمیمی،احمد، 1384،ارائه سیستم حسابداری مالیات بر ارزش افزوده و اجرای آن برای شرکتها و صاحبان مشاغل در استان مازندران

2-سازمان امور مالياتي، آشنايي با ماليات بر ارزش افزوده

3-نظری،رسول،مالیات بر ارزش افزوده مالیاتی کارا

4-محمدی، سال 1387، مالیات بر ارزش افزوده

5-جعفری صمیمی،احمد،نقش حسابداری در اجرای مالیات بر ارزش افزوده

این مقاله در اولین "سمینار بین المللی بهینه سازی و توسعه در علوم" توسط نویسنده/نویسندگان آن ارائه شد. این سمینار بین المللی با همکاری سفارت جمهوری اسلامی ایران، اتحادیه انجمن های دانشجویی شبه قاره هند و دانشگاه پونا در محل دانشگاه پونا، هندوستان در تاریخ ۱۷ دسامبر ۲۰۰۹برگزار شد. مقاله حاضر برای نخستین بار توسط سایت آکادمی علوم انسانی بلوچ ایران به چاپ رسید.  www.balochacademy.org