بهینه سازی و بررسی  ميزان کاهش آلودگي صدا

افسانه موفق

كارشناسي ارشد مهندسي محيط زيست

afsaneh_movafagh@yahoo.com

چكيده

توجه به آرامش و آسايش آدمی در زندگی با نظر به مشکلات روز افزون زندگی مدرن حائز اهميت خاصي است. بالاتر از حد مجاز بودن آلاينده ها مي تواند مشکلات زیادی را ایجاد نمايد، علاوه بر اين در صورتيكه عوامل زيان آور محيط كار از حدمجاز فراتر رود بر افراد اجتماع تأثير می گذارد و در نتيجه اثر منفي در ارائه خدمات مناسب خواهيم داشت لذا اتخاذ تدابير مناسب در جهت كاهش آلودگي صدا يكي از مهمترين نكاتي است كه بايد مدنظر قرار گيرد. اين تحقيق از نوع توصيفي تحليلي مي باشد كه در آن وضعيت صدا در شهر تهران مورد بررسي قرار    می دهد و در نهايت استراتژي هاي مناسب براي كاهش صدا، با توجه به منابع توليد صدا تدوين گرديده است. براي اندازه گيري از دستگاه صدا سنج مدل CEL- 450/490 استفاده شده و تعداد 40 ايستگاه اندازه گيري انتخاب گرديد. بمنظور اندازه گيري و مشخص نمودن آلودگي صداي زمينه اندازه گيري ها در حوالی میدان الغدیر و در دوره زماني شش ماهه از بهمن تا تيرماه سال 1387 انجام شد. در نهايت نتايج اندازه گيريها بوسيله نرم افزار آماري SPSS مورد تجزيه و تحليل قرار گرفت . نتايج نشان داد كه آلودگي صوتي ناحیه مذکور بیش از حد مجاز می باشد. اين ميزان حتی (10 دسي بل ) بالاتر ازاستاندارد هاي صدا در هواي آزاد ايران مي باشد.

مقدمه

وجود محيط آرام يكي از مسائل مهم و اصلي در زندگی بشری است. در صورتيكه عوامل زيان آور محيط كار از حدمجاز فراتر رود  علاوه بر ایجاد تنش و استرس باعث ایجاد بیماری نيز خواهد گردید لذا بهینه سازی و  اتخاذ تدابير مناسب در جهت كاهش آلودگي صدا يكي از مهمترين نكاتي است كه بايد مدنظر قرار گيرد. صداي بزرگراه ها براي عموم مردم مهم است . تغييرات كوچكي در سطح صدا (دسي بل) بسيار قابل توجه است. كنترل صدا در منبع توليد صدا بهترين روش براي كاهش صدا است . بعضي از صداهاي ايجاد شده در راهها مي تواند توسط روسازي جذب گردد و كاهش يابد. سر و صداي مزاحم به عنوان مهم ترين مشكل زيست محيطي جوامع بشري در سال هاي اخير مطرح شده است . آسايش و كيفيت زندگي انسان به ويژه در شهرها به دليل افزايش منابع صوتي كاهش يافته است . منابع ايجاد كننده صداي مزاحم در شهرها بسيار متنوعند . ولي بي گمان صداي ترافيك يا همان صداي توليد شده ناشي از تردد ماشين آلات و موتورسيکلت ها در خيابان ها و بزرگراه ها، مهم ترين منبع محسوب مي شود . مساله بسيار مهم درباره صداي ترافيك اين است كه منبع توليد صدا، يعني وسيله نقليه، خود مجموعه اي منابع توليد كننده صوت است . صداي موتور، حركت هوا در اطراف بدنه وسيله نقليه، تعويض دنده، ترمز، بوق، حركت چرخ ها بر روي سطح خيابان و حتي سيستم هاي پخش موسيقي همگي جزو منابع توليد كننده نويز در وسيله نقليه هستند . تلاش هايي براي بهبود سطح روكش خيابان ها و جاده ها با هدف كاهش صدا و ارتعاش ناشي از حركت اتومبيل بر روي آنها انجام شده است . ايجاد ساختار متخلخل در روكش آسفالت سطح جاده ها مي تواند با جذب و استهلاك انرژي صوتي، به كاهش صداي منتشر شده كمك نمايد . اين ساختار متخلخل علاوه بر كاهش صداي ترافيك مزايايي نيز در خصوص زهكشي روان آب هاي ناشي از بارندگي دارد .

از نظر علمي سرو صدا مخلوطي است از صوتهاي مختلف با طول موجها و شدتهاي متفاوت،شدت سروصدا مجموع شدتهاي صوتهاي متشكل آن بوده و امواج آن مخلوطي از امواج صوتي با فركانسهاي متفاوت است كه قابل تجزيه به صورتهاي متشكل آن مي باشد.از نظر روانشناسي صدا عبارت است از يك صوت نامطلوب ناخوشايند و يا ناخواسته.

معمولا شدت سروصدا را برحسب واحد فشار صوتي يا بر حسب وات بر سانتي مترمربع تعيين مي كنند. ولي براي تسهيل امر در عمل از واحد دسي بل استفاده مي شود و در حقيقت معادل كمترين تغيير انرژي است كه گوش قادر به درك و شنيدن آن است. بر اساس مطالعات انجام يافته اصواتي كه شدت آنها بين 35 تا 55 دسي بل هستند تقريبا صداهاي طبيعي مي باشند كه انسان از شنيدن انها ناراحت نشده و به نظر صداي عادي و معمولي مي آيد، همچنين حد قابل تحمل سروصدا در كار فكري 75 دسي بل و در كار غير فكري 85 دسي بل پيشنهاد گرديده است. هدف كلي از اين تحقيق بررسي وضعيت صدا در شهر تهران بوده است و اهداف ويژه نيز شامل  بررسي ، ارزيابي و اندازه گيري صدا به عنوان يك عامل زيان آور فيزيكي - بررسي تطبيقي مقادير صداي اندازه گيري شده با استاندارد و ارائه پيشنهادات لازمه مي باشد.

اثرات آلودگی صوتی بر سلامت جامعه

متاسفانه اكثر افراد تصور مي‌كنند كه آلودگي صدا اثرات چنداني بر سلامتشان ندارد اما از اثرات مهم آلودگي صوتي مي‌توان به افزايش افت شنوايي، اختلالات خواب، كاهش كارايي، تاثير روي قلب و عروق، اثرات رواني، اثر سينرژيك، ترس و عصبانيت را نام برد  و همچنين علاوه بر موارد ذكر شده در كودكان نيز موجب اختلالات شناختي و انگيزش پايين مي‌شود. آمارها نشان مي‌دهد آلودگي صوتي 89درصد  افزايش وقوع اعمال ناايمن و وقوع حوادث ناشي از خطاي انساني، 76درصد  اختلال فشار خون، 11درصد  ترس از صدا 70-60درصد  خستگي زودرس، 67درصد استرس و سرگيجه، 62درصد اختلال خواب، 62درصد  افت تحصيلي و 70-60درصد  افسردگي را ايجاد مي‌كند.

روش های بهینه سازی کاهش آلودگی صوتی

بررسي‌ها نشان مي‌دهد درحال حاضر آلودگي صوتي در شهرهاي بزرگ صنعتي ايران عمدتا بيش از حد مجاز است و ميزان آن در كلانشهر تهران در اكثر خيابان‌ها بين 30-20 دسي‌بل از حد مجاز بيشتر و در شب آزار‌دهنده‌تر است. مهمترين منابع آلودگي صوتي در شب، فعاليت‌هاي ساختمان‌سازي و عبور و مرور خودروهاي حمل زباله است. ميزان آلودگي صوتي در روز و شب مي‌بايست 10 دسي‌بل اختلاف داشته باشد در حالي كه اين ميزان در تهران 4 تا 5 دسي‌بل است. روش‌هاي مقابله با آلودگي صوتي به طور كلي 2 دسته‌اند:

 دسته اول روش‌هايي است كه به پيشگيري از توليد آلودگي منجر مي‌شوند مانند توليد و استفاده از وسايل نقليه كم صدا، محدوديت سرعت، استفاده از روكش‌هاي آسفالت مناسب، استفاده از لاستيك‌هاي كم صدا، ممنوعيت بوق زدن براي مناطق با حساسيت بالا )بيمارستان‌ها، مدارس و...)، اعمال محدوديت تردد در شهر به خصوص براي كاميون‌ها و معاينه فني خودروها.

دسته دوم روش‌هايي هستند كه به كاهش آلودگي صوتي منجر مي‌شوند مانند استفاده از فضاي سبز اطراف بزرگراه‌ها، استفاده از ديوارهاي صوتي، استفاده از مواد و مصالح جاذب صوت در ديوارها، درها و پنجره‌ها، چينش مناسب كاربري‌هاي مختلف (اتاق‌ها) در درون ساختمان‌ها و رعايت فاصله قانوني ساختمان‌ها از خيابان‌ها و بزرگراه‌ها. بنابراين شهروندان تهراني مي‌توانند با اتخاذ روش‌هايي ساده مانند رعايت سرعت مجاز، استفاده از لاستيك‌هاي مناسب براي خودروها و يا عدم استفاده از بوق در مكان‌هاي خاص نظير مناطق مسكوني، بيمارستان‌ها و مدارس در كاهش آلودگي صوتي و سلامت روح و روان خود سهيم باشند.

میدان  الغدير

ميدان الغدير دارای نواحی  مختلف تجاری ، آموزشی ، مسکونی، درمانی و صنعتی و نیمه صنعتی می باشد و يكي از ميادين پرتردد از نظر عبور و مرور وسائل نقليه مي باشد. بگونه اي كه در ضلع شمالي ميدان الغدير خیابان شمیران نو که منطقه ای مسکونی و درضلع غربي خيابان حيدر خاني است که دانشگاه علم و صنعت و بیمارستان الغدیر در این ناحیه قرار گرفته است که بعنوان ناحیه آموزشی و درمانی انتخاب گردیده  و در ضلع  شرقي  خيابان هنگام که منطقه ای تجاری و نیمه صنعتی می باشد واقع گرديده است.

روش كار

اين تحقيق از نوع توصيفي تحليلي مي باشد كه براي اندازه گيري از دستگاه  صداسنج مدل           CEL-450/490 استفاده گرديد. در اين تحقيق تعداد 40 ايستگاه اندازه گيري انتخاب شد و اندازه گيري ها در قسمتهاي درماني ، آموزشی، صنعتی، نیمه صنعتی، مسکونی و در  خيابانهاي اطراف میدان الغدیر بمنظور اندازه گيري و مشخص نمودن آلودگي صداي زمينه انجام پذيرفت، زیرا آلودگي صوتي از جمله پيامدهاي زيانبار صنعتي شدن جوامع است كه سلامت رواني و آرامش روحي ساكنان شهرهاي بزرگ را به هم زده و به نوعي ريشه بسياري از تنش‌هاي اجتماعي است. در شهر تهران منابع متفاوتي موجب توليد صداهاي آزاردهنده مي‌شوند. اندازه گيريها در دوره زماني شش ماهه و از بهمن تا تيرماه سال 1387 انجام شد.در نهايت نتايج اندازه گيريها بوسيله نرم افزار آماري SPSS مورد تجزيه و تحليل قرار گرفت .نتايج اين بررسي در جدول شماره 1 نشان داده شده است.

جدول 1 : نتاج اندازه گيري ترازفشار صوت در بخش داخلي بيمارستان

نتايج  

بر اساس اندازه گيريهاي انجام شده در محدوده میدان الغدیر و خيابانهاي مجاور و با توجه به اينكه این میدان دارای نواحی تجاري، مسكوني، درمانی، آموزشی، صنعتی و نیمه صنعتی می باشد، نتايج بصورت زير قابل تأمل خواهد بود : ميزان تراز معادل صدا Leq,dB_A (30 min) در خيابان هنگام واقع در ضلع  غربي در زمان روز 7 صبح الي 22 شب  برابر با  dB_A 5/73 مي باشد ،كه در مقايسه با استاندارد سازمان حفاظت محيط زيست ايران ، انحراف از استانداردي برابر با 5/13 دسي بل را خواهيم داشت .  كه همين انحراف استاندارد در خيابان حيدر خاني واقع درضلع شرقي برابر با 5/13 دسي بل ، در ضلع شمالي ميدان الغدير برابر با 13 دسي بل مي باشد .  با بررسيهاي بعمل آمده منابع عمده در داخل میدان شامل رفت و آمد عابرین و وسایل نقلیه شهری، ‌صداي بلندگوها  و سيستم صوتي و بوق خودروها و رفت و آمد مراجعين ،‌بيماران و كاركنان و ...  مي باشد . همچنين منابع عمده در خارج ساختمان بيمارستان شامل تردد خودروها در خيابانهاي اطراف بيمارستان ، سرو صداي ناشي از ورود و خروج بيماران ،‌آمبولانس ، صداي ناشي از بوق زدن خودروها و صداهای تولیدی توسط وسایل و ابزارآلات صنعتی و نیمه صنعتی و غیره مي باشد .

بحث و نتيجه گيري  

با توجه به نتايج فوق مشخص مي گردد كه ناحیه مورد مطالعه در منطقه اي با آلودگي صوتي قرار گرفته است. كه اين ميزان (10 دسي بل ) بالاتر ازاستاندارد هاي صدا در هواي آزاد ايران مي باشد. همچنين در محدوده میدان الغدیر ميزان تراز صدا با توجه نوع فعاليت و استانداردهاي موجود فراتر از حد مجاز می باشد. بنابراين اقدامات زير جهت بهینه سازی و كاهش آلودگي صوتي پيشنهاد مي گردد :

• آموزش عمومی در زمينه آلودگي صوتي و اثرات مخرب ناشي از آن
• تعمير وسايل حمل و نقل که مولد صدا بیش از حد مجاز می باشد.
• قانونمند کردن رعایت استانداردها برای منابع مولد آلودگی صوتی
• تغيير سيستم هشدار و اعلام خبر در بيمارستان  ( تغيير سيستم صوتي ) و جايگزيني آن با سيستمهاي مناسب ديگر نظير سيستم تصويري و ...
• استفاده از سيستمهاي عايق صوت در کانونهای مولد صدا (مراکز صنعتی و نیمه صنعتی و کارگاههایی که میزان تولید صدای آنها بیش از حد مجاز می باشد)
• انتخاب مناسب روسازي بهترين روش براي كاهش صداي ناشي از برخورد تاير با روسازي است. لايه اصطكاكي با دانه بندي باز بهترين كاهش در ميزان صدا را بوجود مي آورد. لايه اصطكاكي با دانه بندي باز  (OCFCs) تا 10 دسي بل بي صداتر از مخلوط آسفالتي گرم است و به عنوان لايه پوششي نهايي براي بزرگراه ها، فرودگاه ها و …… استفاده مي شود.
• توليد و استفاده از وسايل نقليه كم صدا، محدوديت سرعت، استفاده از لاستيك‌هاي كم صدا، ممنوعيت بوق زدن براي مناطق با حساسيت بالا )بيمارستان‌ها، مدارس و...)، اعمال محدوديت تردد در شهر به خصوص براي كاميون‌ها و معاينه فني خودروها.
• استفاده از فضاي سبز اطراف بزرگراه‌ها
•  استفاده از مواد و مصالح جاذب صوت در ديوارها، درها و پنجره‌ها، چينش مناسب كاربري‌هاي مختلف (اتاق‌ها) در درون ساختمان‌ها و رعايت فاصله قانوني ساختمان‌ها از خيابان‌ها و بزرگراه‌ها.
• استفاده از ديوارهاي صوتي صدا هر چند که احداث ديوار غير اقتصادي است و دربعضي موارد در صورت كم بودن ارتفاع تاثيري ندارد.

منابع

1-     قضايي صمد ؛ بيماريها و عوارض ناشي از کار ؛ انتشارات دانشگاه تهران؛ 1376  

2-     عقيلي نژاد ماشاء الله ، مصطفائي مسعود ؛ طب کار و بيماريهاي شغلي ؛ انتشارات ارجمند ؛ 1383.

3-     گلمحمدي رستم ؛ مهندسي صدا و ارتعاش ؛ انتشارات دانشجو ؛ 1382 .

4-     حلم سرشت پريوش ، دل پيشه اسماعيل ؛ بهداشت کار ؛ انتشارات چهر ؛ 1380 .

5-     چوبينه عليرضا ، اميرزاده فريد ؛ کليات بهداشت حرفه اي ؛ انتشارات دانشگاه علوم پزشکي شيراز ؛ 1379 .

6-     محمد فام ايرج ؛ تجهيزات حفاظت فردي ؛ انتشارت فن آوران ؛ 1382 .

 این مقاله در اولین "سمینار بین المللی بهینه سازی و توسعه در علوم" توسط نویسنده/نویسندگان آن ارائه شد. این سمینار بین المللی با همکاری سفارت جمهوری اسلامی ایران، اتحادیه انجمن های دانشجویی شبه قاره هند و دانشگاه پونا در محل دانشگاه پونا، هندوستان در تاریخ ۱۷ دسامبر ۲۰۰۹برگزار شد. مقاله حاضر برای نخستین بار توسط سایت آکادمی علوم انسانی بلوچ ایران به چاپ رسید.  www.balochacademy.org